Komikia, zergatik ez gure museoetan?

Bilboko Arte Ederren Museoa bisitatu ondoren sortutako hausnarketa

Aspaldi komikia arte xumetzat hartzen zen. Azken urteetan, pixkanaka, gurean ere, komikiak “bederatzigarren artearen” ospea lortu du. Hala ere, oraindik museo eta erakunde kultural askoren ateak komikiarentzat itxita jarraitzen dute. Hori horrela dela egiaztatu ahal izan nuen Bilboko Arte Ederren Museora bisita egin ondoren. Bistan da gure elite kulturalen aldetik erresistentzia nabarmen bat dagoela, eta komikiari ez diote eskaintzen margolaritzari, eskulturari edo argazkilaritzari ematen dioten aintzatespena.

Frantzian eta Belgikan egoera oso bestelakoa da. Museo zein antzeko erakunde kulturalek komikiari eskaintzen dioten babesa handia da. Louvreko museotik hasi, Orsaykotik segi… zerrenda luzea da. Hergék Grand Palais des Beaux-Arts-en izan zuen erakusketa adibide txiki bat baino ez da. Azken hamarkadetan izan dira beste asko: Claire Bretécher George-Pompidoun, Bilal, Schuiten eta PeetersArts et Métiers museoan, Uderzo Frantziako Biblioteka Nazionalean.

Hugo Pratt Bordeleko Akitaniako Museoan 2022ko otsailera arte

Azaldutakoaren harira, primerako erakusketa bat bisitatzeko aukera dugu Euskal Herritik oso gertu. Datorren otsailaren 6ra arte arte zabalik izango da Hugo Pratt, lignes d’horizons izeneko erakusketa, Hugo Pratt maisuaren unibertsoan murgiltzeko aukera paregabea.

Erakusketa iragartzeko kartela

.

Bineten doinuak

Komikiak duen unitaterik txikiena da bineta . Bineta, “narrazio-pakete” bat da, espazio-denboraren irudi piktografikorik minimoena eta bata bestearen ondoren kateatuz sekuentziak eraikitzen dira, era horretan, sekuentziaz sekuentzia, komikia egiteko. Irudiz osatutako narrazio-sekuentzia bat baita bederatzigarren artearen maiz erabiltzen den definiziotariko bat.

Binetek, hortaz, euren kideekin duten harremetan oinarritzen dute esanahia. Hala ere testuingurutik aterata ere badute interesik, bigarren bizitza bat balute bezala eta artikulu honetan lupa bineta bakar baten gainean jarriko dugu lehendabizi, gero edizio ezberdinetan jaso dituen aldaerak aztertzeko.

Aukeratu dugun bineta, aurten zendu den Uderzok marraztu zuen Pilote aldizkarirako 1962 urtean, eta istorioa osoa 1964an argitaratu zen albumean, Le Combat des chefs titulupean. Euskaraz lehendabiziko edizioa Iñaki Beobidek kaleratu zuen 1975 urtean Buruzagien burruka izenburuarekin. Eta aukeratu dugun bineta album horretako 13. orrialdean beheko aldean agertzen den bineta da, Asuranceturix koblakaria, Panoramix sendatzeko ahaleginetan, kantatzen hasten denean.

Baina lupa binetan jarri dugunez irakurketa arin batean oharkabean pasatzen diren era askotako elementuak aurki ditzakegu. Komiki hizkuntzarenak bere-bereak diran osagaiak ageri dira.

Uderzok koblakaria  ozen kantatuz marraztu du eta ondoan, marrazkiaren esan nahia osatzeko testuak eta ZEINU BEREZIAK erabili ditu, komiki irakurketan trebatutako edozeinek behar bezala interpretatuko dituenak.

Elementu grafiko bereziak

Badira bineta honetan hainbat elementu grafiko interesgarri: kantaren testuaren ondoan, globoaren barnean, pentagrama bat. Normalean trakets kantatutako abesti bat adierazteko pentagrama modu irregularrean irudikatzen da.

Pentagrama dardaratia doinu txar baten ikurra

Asuranzeturixek eskumako eskuarekin arpa zelta bat jotzen du eta musikariaren baldartasuna azpimarratzeko, dorpetasuna adierazten duten onomatopeia pare bat erabili ditu marrazkilariak: Clong! Cling!. Clong eta Cling ez dira erritmoa edo musikaltasuna adierazten duten hotsak, kontrakoa baizik.

Irudi honek alt atributua hutsik dauka; bere fitxategi izena ifyou2.jpg da
Clong! Cling! Kolpatze baldarrak arritmia adierazten du

Ahotsaren indarra adierazteko Uderzok hiru marratxo marraztu ditu Asuranzeturixen aho aurrean.

Begi itxiek konzentrazioa adierazten dute, hiru marratxoek ahotsaren indarra

Baina oraindik ere askoz indartsuagoak dira binetaz kanpotik, aurkako aldetik, norbaitek jaurtitzen dituen algara marrak, eta marrak onomatopeia indartsuen artean kokaturik daudenez, binetaren zati handi bat betetzen dute. Algara zeinuek abeslariaren patetismoa are gehiago nabarmentzen dute.

Irudi honek alt atributua hutsik dauka; bere fitxategi izena ifyou4.jpg da
Baina Asurazenturixen ahotsaren gainetik askoz indartsuagoak dira publikoaren barre- algarak eta publikoaren ahotsen indarra adierazten dituzten marratxoak

Asuranceturix, Estitxutik Benitora

Arestian aipatutako zeinu grafikoek sarri nazioartean onartutako esanahia dute, adibidez, musikaltasuna adierazteko erabiltzen den pentagrama . Beste sinbolo grafiko batzuek, berriz, herrialde bakoitzari egokitzen diote formatua. Onomatopeiak, esaterako, hizkuntza bakoitzaren ezaugarrietara egokitzen dira.

Baina, hala ere, badira hizkuntza berean garai ezberdinetan edizioz edizio aldatzen joan diren onomatopeiak. Euskal algararen onomatopeia, urteak igaro ahala aldatuz joan da. Iñaki Beobideren 1976ko edizioan HA, HA, HA, HO, HO, HO, Elkarren 1991eko edizioan JA JA JA, JO, JO, JO eta azkenin Salvateko 2013koan KAR, KAR KAR.

Baina kantak ere egokitu egin dira, herrialdeen arabera eta baita urteen poderioz egoera ezberdin eta garai bakoitzeko modak jarraituz. Asuracenturixek euskaraz kantatzeko aukeratu dituen kantak hauek dira:

  1. binetako kanta Estitxu abeslariak 1973an sortu zuen: Goazen ikastolara. Ikastolak antolatzen ari ziren garaietan osatu zen abestia. Iñaki Beobidek abestiak zuen esanahi sinbolikoagatik erabili zuen komikian. Estitxuren jatorrizko bertsioa ez dugu aurkitu baina hemen duzue haren ilobak, Naia Roblesek egin duen bertsioa.
  2. binetako kantaren estrofa laburra, Euskal Pizkundea kantakoa da. Benito Lertxundiren Euskal Pizkundea Oro laño mee batek… diskatik aterata dago. 1974 urteko binilozko diskaren B aldeko lehen kanta gaur Benitoren errepertorioan hain famatua ez izan arren, seguruenik gustukoa izan zuen Joxemari Azurmendi itzultzaileak, Asterixeko albumerako aukeratu baitzuen. Hemen daukazue 1974ko bertsioa.
  3. binetako kantak gaur ez du aurkezpenik behar, euskal kantutegiko izar nagusietako bat baita. Baldorba 1996eko Hitaz oroit diskan agertu zen eta Ramon Iriartek, itzulpen berriaren arduradunak, ez zuen dudarik izan Asuranzeturix koblakariaren ahotan abesti ezaguna jartzeko.

Asterix eta zuzenketak

Oraingoan Asterix bera Komikerira etorri zaigu  aurreko postean  argitaratutako zerrenda zuzentzera. 2013an orain arte euskaraz argitaratu diren komikiak aipatu  eta mundu mailan plazaratu den Asterixen9788421679135 album berria ez dugu ahaztu ba!

Halaxe da, Goscinny 1977an hil, Uderzo jubilazio bidean jarri eta erreleboa pasatu da Didier Conrad marrazkilari eta Jean-Yves Ferri gidoilariaren eskuetara.  Asterix eta Piktoak izenburupean  oraingoan Asterix eta Obelix lagunek  euren abenturetarako eszenategi berria Eskozian aurkitu dute.

Gidoi, marrazki zein itzulpenaren gaineko hausnarketa interesgarriak Jon Tornerren Argiako Komiki Kritikak atalean aurkituko dituzue.

Asterix eta euskaldunak

Urte beteko ibileran Komikerin ez badiogu Asterixi lekurik eskaini, gure artean salduena, eta duda barik, ospetsuena izan den komikiari, gurea da errua eta ez beste inorena. Oraingoan berriz, Salvat argitaletxeak 2011an hasi zuen  “Bilduma Handia”rekin jarraitzen duela jakin dugu, (aurten bi album argitaratu berri dituzte, “Buruzagien borroka” eta “Asterix Britanian”) eta aitzakirik ez dago.  Aurrera “gertatutakoaren” gure bertsioarekin:

Arrakastaren sekretua?

“K.a. 50. urtean gaude. Erromatarrek Galia osoa armaz hartuta daukate… Osoa? Ez!” 

Jakina. Munduan zehar izan duen hedapena eta arrakasta gure artera zabaldu izatearen arrazoi nagusia izan daiteke. Hala ere, esan behar da euskaldunok ez garela komiki kontsumitzaile sutsuak sekula izan. Horregatik lehenengoz Asterix seriaren bederatzi album argitaratu zirenean, 1976. urtean hasita, haren arrakasta kontuan hartzeko datua dugu. Album bakoitzeko 3000 aleko tirada guztiak agortu egin ziran. Anekdota bezala itzultzaile lanetan Gabriel Aresti bera hasi zela kontatzen digu Iñaki Beobidek, edizioaren bultzatzaile nagusiak, “…baina guk Jesus Mari Arrieta egokiago ikusi genuen horretarako. Hizkuntzaz ari naiz: Arestiren euskara Arestiren euskara zen, eta Jesus Mari ikastoletan sartuta zegoen jada, sistema ezagutzen zuen…” kontatzen du Beobidek Berria egunkariari eskainitako elkarrizketan. Edizio © Imanol Otegi / Argazki Presshonen ardura nagusia Iñaki Beobidek izan zuen arren, formalki  Mars-Ivars  zen argitaratzailea, beste euskal produktu batzuk merkaturatzeko zuen formula erabiliz. “Beharko!”,  kontatzen du Iñakik artikulu berean, “Txillardegiren matematika liburu bat baimenik gabe argitaratzeagatik milioi bat pezetako isuna jarri zidaten! Horregatik ibiltzen ginen beti tranpatan”.

Hitz bakarrean laburbilduz, arrakasta.  Bai komikia, bai serie horretako pertsonaiak arrakastatsuak ziren.

Iñaki Beobide
© Imanol Otegi / Argazki Press
Badok.info ataritik

Nork ez du inoiz bere herriko ihauterietan Obelixen zein Asterixen bat jendartean trabes ikusi? Herrikoitasun honen arrazoietariko bat seguraski,  erromatarren  garaiko  fikzioaren egin den berrirakurketa ere izan daitekeela sumatzen dugu. Goiko sarrerako esaldiarekin jarraituz “Galiar menderaezin batzuek burua makurtu gabe eusten diete oraindik ere indarrez sartu nahi dutenei”. Azalpenetan luzatu behar gara? Babaorum, Aquarium, Laudanum eta Petibonum erromatar legiona

kaskakartelaA4rioen  kanpamenduak zeintzuk ziren ez dago azaldu beharrik.  Goscinnyren asmoetatik urrun seguruenik, baina Euskal Herrian komikia berrinterpretatu egin zen, bapatean, Asterix eta Obelix borrokalari jatorrak hemengotar batzuen begietara askoz ere sinpatikoagoak bihurtu ziran.  Duda barik Tintin perfektua, Tintin adeitsua eta Tintin polizi-laguntzailea baino askoz ere popularragoa zen (ez guztientzat, noski). Asterixen irudia Kaskagorri Bilboko konpartseruen panelaren gorenera igo zen, eta bere bibotea Jon Idigorasen bibotea bihurtu nolabait.

Asterixen kolonialismoaren kontrako mezu garbia eta nabarmena da album askotan (“Buruzagien borroka” adibidez) eta honi gainera beste sentzibilitate  bat erantsi beharko genioke, sentzibilitate ekologikoa. Horretan ere, eroritako arbolen aurreko Idefixen negarrak, alde ederra daukate Hergék gizakiaren progresu teknologikoaren aurrean adierazten duen optimismoarekin. Eta burutasun honek hurrengo punturako bidea zabaltzen digu.

Euskarazko edizioak

Sentzibilitate ekologikoa aipatu dugunez, 1980 aldera edo, Euskadiko Batzorde Antinuklearrek  ez zuten zalantzarik izan “Asterix eta Zentral Nuklearra” liburua alemanieratik itzuli eta euskaraz argitaratzeko. Zegozkion baimenik gabe ateratako edizio “pirata” izan arren, jatorrizko edizioa bezain arrakastatsua bihurtu zen, justu-justu Lemoizeko zentral nuklearraren Asterix eta Zentral nuklearrakontrako borroka bor-borrean zegoen garaietan.

1976ko lehenengo edizioaren ondoren, euskarazko beste bertsio legalago batzuk 1989-1993ko tartean, izan ziran, Elkarren eskutik , guztira 29 titulu argitaratuz. Eta 1999 urtean,  Elkarlanean  izen berriarekin, argitaletxeak Uderzo bakarrean sinatzen zuen lanarekin,  amaitu zuen seriea:  Obelixen galera. Erremesa honen itzulpenaren arduradun nagusia Joxemari Azurmendi Otaegi izan zen.

Erreleboa 2010. hamarkada hasieran etorri zen Salvat-Bruño etxearen eskutik. Guztira, eta orain arte, zortzi ale argitaratu direlarik, bina urtero, Asterix Bilduma Handia izeneko seriean. Hauek dira:

1. Asterix galiarra 2010 urteanazalak

2. Urrezko igitaia 2010ean

3. Asterix eta godoak 2011an

4. Asterix gladiadorea 2011anburuzagien-borroka-bilduma-handia-7-9788421689783

5. Asterix Galiako itzulian 2012an

6- Asterix eta Kleopatra 2012an

7. Buruzagien borroka 2013an

8. Asterix Britainian 2013an

Usue Lasa Urkiri izan da lana euskaratu duena.

                                                                © Salvat eta Uderzo-Goscinny

Azken orduko oharrak: Asterixen edizio guztien panorama borobiltzeko Igor Leturiak egindako ekarpena aipatuko dugu. Salvat etxeak, 2000 urtetik aurrera, Uderzok bakarrean (zoritxarrez) sinatutako album batzuk euskaratu ziran: “Asterix eta Latraviata” “Asterixen urtebetetzea: urrezko liburua”, Uderzok bakarrean sinatutako lan guztien maila bera mantentzen duten albumak dira hauek, hau da, mailarik kaskarrena, Asterixen serieari bukaera tristea emateko egokiak.

Bestalde, bukatzeko (momentuz behintzat), bigarren oharra. Igorren artikuluari egindako komentarioetan, Egin egunkariak 1993 urtean berrargitaratutako Asterix bilduma aipatzen da. Azken batean gorago azaldu dugun “arrakastaren teoria”rekin ondo lotu daitekeen gertaera eta gure diskursoari sinesgarritasun puntu bat gehiago eman diezaiokena.