Jacob, gaueko argi-ilunak

Post berri honetan 2021ean argitaratutako komikiak aztertzen jarraitzen dugu. Oraingoan Txalapartak publikatutako Jacob, gaueko langilea liburuarekin gatoz. Alexandre Jacob nor izan zen ezagutuko du komikia irakurtzen duenak. Hori behintzat da Léonard Chemineau ilustratzaile eta Matz gidoilariaren asmoa, Alexandre Marius Jacob anarkistaren bizitza ezagutaraztea eta zabaltzea.

Jacob, gaueko langileak

Alexander Jacob  eta bere lapur taldea ospetsua bihurtu zen Belle Époque garaian. Kazetariek gaueko langile ezizenez bataiatu zituzten, izan ere, Robin Hooden izpiritu berarekin, aberatsei lapurtzen zieten eta lortutakoa txiroen artean banatzen zuten.

Istorioa Amiens-eko auzitegian, 1905ean, akusatuaren eta akusatzailearen arteko pultsu dialektiko zorrotz batekin hasten da. Akusatua Jacob da. Ondorengo orrietan akusatzailearen eta akusatuaren arteko eztabaidan sartzen diren flashback-ek osatzen dute komikiaren egitura nagusia. Ontzi-mutil bezala ontziratu eta Jules Verneren liburuak itsasora bota zituenekoa bete du lehen kapitulua. Mundua ez zen Verneren nobelek irudikatzen zutena, ez. Bortxaketa saiakera bat jasan ondoren Sydneyn desertatu eta itsaslapur bilakatu zen… geroago, lehorrean berriz, tipografoaren lanbidea hartu zuen. Anarkisten ideiak ezagutu eta xurgatu zituen eta ideiok bere erara aplikatu zituen. Epailearen mailuak mahaia jotzen duenean flashback guztiak amaitzen dira. Hortik aurrera Jacobek, testu-kaxetatik, bere historia zuzenean kontatzen dio irakurleari.

Bere amak Jakobentzat duen garrantzia agerian geratzen da komiki osoan zehar

Ama

Goi-klaseen “desjabetzaile” gisa egindako ibilerez gain, azpimarratzekoa da, maila pertsonalean, Jacoben bizitzan bere amak duen garrantzia. Bai haurtzaroan, bai espetxealdian, bai alargun-aldian… sarritan agertzen da amaren figura komikian zehar, eta harreman estu horrek, nolabait, pertsonaia gogorrari itxura samurrago bat ematen dio. Bere amari egindako dedikatoria batekin ere zabaltzen ditu bere memoriak liburua – komikiaren bibliografian aipatzen den Alexandre Marius Jacob, écrits -.


Marrazkia, iturriak…

Chemineauren marrazkera klasiko eta txukuna da, batzuetan bikaina izatera iristen da ere. Agian bere lanik onena bere opera prima Les amis de Pancho Villa izan daiteke, baina hala eta guzti ere liburu honetako irudi garbiek erraz eramaten gaituzte Jacoben biografiaren pasarte garrantzitsuenetan barrena. Biografia eraikitzeko Matz gidoigileak erabili dituen iturri nagusiak azken orrian aipatzen dira eta hoien artean gorago aipatu dugun Alexandre Marius Jacobs, écrits dago. Eta aipatzekoa da, baita ere, komikia argitaratzen duen Txalaparta argitaletxeak berak, 1991 urtean, argitaratu zuela Bernard Thomasen Jacob, recuerdos de un rebelde liburua. Biografia hori osagarri ezin hobea izan daiteke komikia irakurtzeko, nahiz eta biografia nobelatua izan.

Hollywood estiloko amaiera

Baina Hollywoodeko filmetan bezala komiki honetan errealitate historikoa kontsumitzailearen gustura bihurritu, egokitu eta tolesten da. Jacob, gaueko langileak liburuaren azken atalean debaldeko tesi “historiko” bat ematen digu Matzek, Jacobek Bartzelonara 1936an egin zuen bidaiaren aitzakira. Tesi horren arabera Espainiako Errepublikaren galera komunisten eskutik etorri zen, “komunistek anarkistak saldu zituztelako” eta okerrena, Matz gidoigileak tesi hori Jacoben ahotan jartzen duela da. Baina kontua da Jacoben memorietan Bartzelonan egon zenik inon ez dela aipatzen, eta Pepitas de Calabaza argitaletxearen edizioan, Por qué he robado y otros escritos, epilogoan, Bartzelonan egon zela ere ezin dela ziurtatu azaltzen du. Hauxe dio epilogo horrek: “demuestran una vez más de qué forma se tejen en la historia las falsedades al conjeturar determinados comportamientos cuando se carece de la prueba documental pertinente” (255. orr.). Beraz Jacob Bartzelonan egon zela nekez sinets dezakegu, eta nekezago oraindik egiten zaigu hitz horiek edo antzekoak esan zituenik sinestea. Komiki biografiko batean fikzioak ere lekua izan dezakeela argi dago, baina fikzioa eta faltsukeri tranpatiaren artean alde handia dago.

Jacob, Bartzelonan?

Matzi, antza, ez zaio komeni jakitea Espainiako Errepublikaren galera batez ere mendebaldeko gobernu demokratikoen eskutik heldu zela. Leon Blumek, Frantziako “ezkerreko” gobernu baten buruak, eta Anthony Edenek, Britania Handiko lehen ministroak, biek batera, Comite de no intervención  sortu zutenean, 1936ko abuztuan, heldu zela galera. Comite horren ondorioz espainiarren II. Errepublika zuzenean zulora joan zen. Erakunde anarkisten borrokaren erabateko idealizazioa oso erakargarria izan arren, inork eztabaidatzen ez dituen meritu itzelen ondoan -nahi duenak Urbieta kaleko borroka komikia irakur dezake- ezkerreko beste mugimenduek bezala, borroka horrek izan zituen batzuetan hain distiratsuak ez ziren alde batzuk ere. Dena ez zen heroismo erromantikoa izan. Errepublikano abertzale katalanisten jazarpena adibidez – Carrasco i Formigueraren kasua adibide esanguratsu bat da- edo Francoren alde, Casado jeneralak zuzendutako estatu-kolpean anarkistek izan zuten parte hartzea ere hor dago.

Argia eta ilunaren kontrastea ez da bakarrik zuri-beltzeko komikietan ikusten. Jacob, gaueko langilea bezalako komiki koloretsuetan kontrasteak daude eta kontrasteak behatu eta dastatzea da gure plazerra.

Ondarroako komiki jardunaldiak martxan

Luterl taldeak antolatuta, 20. Komiki Jardunaldiei hasiera emango diete. Programazio osoa Lea Artibai eta Mutrikuko Hitzan kontsulta dezakezue. Aurtengo jardunaldien ardatza, Ondarroan bizi den Carlos Gracia Txarli artista bilbotarraren lana izango da. Marra eta hizki deserosoak erakusketa antolatu dute Txarliren lanarekin.

Aurtengo kartela Txarliren lana izan da

Txarliren inguruan ere informazioa borobiltzeko, Luterleko lagunek bidali digute testua:

Carlos Gracia (Bilbo, 1969) jartzen du bere nortasun agirian, baina guztiek TXARLI legez ezagutzen dute. Umetan Portugalete eta Trapagaranen bizi izan zen, gerora Getxon eta Deustun eta Ondarrura maitasunak ekarri zuela dio. Aita da, bi seme-alaba ditu.

Kazetaritza ikasi zuen baina ez du horretan inoiz lan egin. Beste lanbide batzuk izan ditu. Zineman eta telebistan ere aritu zen “atrezzista” edo ekoizpen lanetan; Euskal Telebistan eta “La Sextan”. “Un mundo casi perfecto” (2011), “El precio de la libertad” (2011)  Mario Onaindiaren bizitzan oinarritutako miniseriea, “Ander” (2009) eta “Un otoño sin Berlin” (2015) filmeetan lan egin zuen.

Marrazkiak ume-umetatik egiten dituela dio. Eskolan leku guztietan marrazten aritzeagatik behin baino gehiagotan zigortua izan zen. Eibarko PORROT fantzinearen orrialdeetan azaldu ziren beren lehenengo irudiak. Gerora etorriko ziren; EL TUBO, LA GALLINA VASCA, Deustuko PREST euskarazko aldizkaria. Eta KALE GORRIA aldizkariaren azken zenbakia ere, Audientzia Nazionalak itxi baino lehen.

Lagunek crowdfunding bidez bere istorioen lehen bilduma oparitu zioten ezustean; “RELATOS INCOMODOS”. Ostean MARIOLA REIGOSArekin elkartu eta MIREN OLATU zaindari banpiroaren bi album argitaratu ditu, autoedizioan.

Grafittero-muralista ere badugu, eta GATZ taldearen “Zertan sinetsi” kantaren bideo-klipean ikusi daiteke nola moldatzen den espraiekin.Honako hau bere bakarkako lehen erakusketa da”.

Inurriari jarraituz

2021ean argitaratu ziren 35 komikietako batekin jarraitzen dugu. Jarraitu Inurriari komikia irailean plazaratu zuen Harriet argitaletxeak. Egileak Alex Orbe, ilustratzailea, eta Unai Elorriaga, idazlea, dira, biak getxoztarrak, eta elkarren artean sortutako opera prima da liburua. 

Hala ere, bakoitzak bere aldetik eta bere esparruan, eskarmentu handiko egileak dira.  Unai Elorriagak SPrako tranbia nobela sarituarekin zabaldu zuen ibilbidea 2000ko hamarkadaren hasieran,  eta ordutik hona, ez du etenik izan. Alex Orbe bere aldetik, animazioan hasi zen lanean 90 hamarkadan eta ondoren, haur eta gazteentzako liburuen ilustrazioan, publizitate-kanpainetan eta komikigintzan ibili izan da.

Jarraitu inurriari istorioan Unai Elorriagaren hainbat lanetan agertzen diren literatur konstanteak agertzen dira. Adibidez, mundua –edo idazlearen mundu pertsonala- azaltzeko metaforen bidea aukeratzea.
Ez da metafora hoberik denboraren iragaiteaz, oroitzapenez eta ahanzturaz hitz egiteko, erortzen ari den errota bat baino. Denborak suntsitzen duen memoria da errota. Ikuspegi horretatik poesiatik gertu-gertu kokatu daiteke lana. Fabula zaharren ukitua ere badu komikiak. Langilea eta alferraren arteko kontraste nabarmen bat dabil txirikordatuz doazen bi hari narratibo nagusien artean, baina irakaspenik ez dago bukaeran, edo izatekotan ez da ageriko irakaspen bat. Are gehiago, istorioaren ustekabeko amaieraren ostean, galdera ikur bat geratu zaigu airean.

Forma geometriko ezberdinak erabiliz, planoak aldatuz, kolorearekin jolastuz, plantxa bikain-bikaina sortu du Orbek komikiaren 27. orrialdean.

Elorriagak sortutako pertsonaiak gizatiarrak dira, maitagarriak gehienak, bihozberak. Gaiztoak  ez dira gaiztoegiak eta pasarte garratzenak ere, tonu atseginean kontatu dira.  Diskurtsoaren samurtasuna indartu egiten du Orberen lan grafikoak: orekatua, garbia, lasaia.

Bestalde, emozioak eta gogo-aldarteak adierazteko pertsonaien aurpegi-adierazpenak eta begiradak modu oso eraginkorrean erabiltzen ditu Orbek. Testu idatziaren gainetik, esan genezake, narrazioaren pisu nagusia marrazkiei dagokiela, orri bakoitzeko testu-kantitatea minimoa baita.

Inurriari jarraituz paseo atsegin bat burutu dugu, alde batetik literaturaren txoko fantasiatsuetan barrena, eta baita gure herri eta geografiako txoko ezagunenetatik zehar.

Komikiak aztertzeko gida aurkeztu dute

Komiki formatua duen gida bat aurkeztu dute, hau da, komikia aztertzen duen komiki bat aurkeztu dute. Josean Morlesin izan da ilustrazioak egiteko ardura izan duena, eta berarekin izan gara.

Lana jatorriz ingelesez argitaratu zuen Oxfordeko Unibertsitateak, orain euskaraz EHUk kaleratu du, LAIDA ikerketa-taldearen babesarekin. Egileak Enrique del Rey Cabero, Michael Goodrum eta Josean bera izan dira. Baina erakunde akademiko batetik sortutako lana izan arren, aldez aurretik uste baino entretenigarriagoa da. Ez da komikiaren gaineko txosten astun bat, komikia gaia duen komiki bat baizik. Hala, bederatzigarren artearen alde ezberdinak aztertzen dira binetaz bineta: komikien hizkuntza, komiki ekoizpena, komiki formatuak…

Beraz komiki lengoaiaren ikerketarako baliabide berri bat dugu esku artean, eta esan behar, gure hizkuntzan baliabide hauek nahiko urriak izan direla orain arte.

Josean Morlesin, ilustrazioen egilea

Enrike Larrarte, Habeko Mik-en sustatzailea, zendu zen

Erabat oharkabean pasa zaigun heriotza baten berri eman nahi dizuegu gaur Komikeritik. Luterl Elkartekoek gogorarazi digutenez, 2020ko azaroan Habeko Mik aldizkariaren fundatzailea, Enrike Larrarte, hil zen. Haiek esan bezala “Euskal komikigintzan izkutuko lana egiten dutenetako bat izan zen”.

Enrike Larrarte Arregi (1945-2020), Habeko Mik aldizkariaren sortzailea

Enrike Larrarte marrazkilaria izateaz aparte -adibidez, 1978-79 urteetan Zeruko Argian astero marraztu zuen-, Habeko Mik aldizkariaren sortzaile eta sustatzaile nagusia izan zen. Luterlko lagunek egindakoa izango da seguruenik Enrike Larrarteri egin zaion elkarrizketa bakarra –Globho fanzinaren 12. zenbakian argitaratu zen-. Bertan, Habeko Miken jaiotzaren eta mantentzearen gakoak azaltzen dira, eta, beraz, aldizkari horren sorrera eta garapena ulertzeko funtsezko testigantza da. Eta gai honen inguruan gehiago sakondu nahi duenak Juan Manuel Diaz de Gereñuk egin zuen ikerketa sakon eta zabalera jo dezake: Habeko Mik (1982-1991), euskal komiki ahalegina.

Sasien gainetik, Elgeta

Jacinto Rivas Sanz, Elgeta (1906-1964), trikitilari ospetsu eta mitikoaren inguruan komikia sortu dute Dani Fanok, Koldo Izagirrek eta Garlukek.   Trikiti munduan Elgetaren itzala handia izan da. Komikiaren munduan hiru egileon itzala ere, gero eta handiagoa da.

Gerra aurreko garaietan, baserri giroko erromerietara mugatuta zegoen trikitixarentzat, espazio berriak konkistatu zituen Elgetak, eta komikian islatzen den bezalaxe, trikitixaren errepertorioa beste estilo batzuetara zabaldu zuen. Igeldoko musika bandako zuzendariak, Elgeta trikitia jotzen entzutean, bineta batean esaten dituen berbak oso esanguratsuak dira: Ez da posible! Fox-trota jotzen ari da…diatonikoarekin!

Trikiti tradizionalaren errepertorioa kanpotik iritsitako erritmo berriekin aberastu zuen Elgetak

Baina Elgeta, musikaria trebea izateaz aparte , bere garaiko mugimendu sozial eta politikoetan inplikaturik ibili zen, bereziki balio aurrerakoiak defendatzen zituzten ezkerreko mugimenduetan. Elgeta komiki-pertsonaiaren izaera errebelde hori da egileek komikian gehien azpimarratzen dutena.

Gerra ostean frankistek preso hartu zuten Elgeta, eta une latzak pasarazi zizkioten. Urte gogorrak Elgetarentzat, baina baita trikitiarentzat ere. Espetxetik bueltan gazte askoren maisua bilakatu zen Jazinto. Ziurrenik, urte batzuk geroago ospetsu bihurtuko ziren Sakabi bezalako trikitilarien oroimen kolektibotik datorkio Elgetari bere ospea, eta ez utzitako grabazioengatik, bakarra gordetzen baita. Bere lanari esker, hein handi batean, ez zen trikitiaren transmisioa hautsi gerraostean, Bizkaian gertatu bide zen bezala. Hori azaltzen du behintzat bere belaunaldiko beste trikitilari bizkaitar batek, Rufino Arrolak, Andrakako Errementariak (ondorengo bideoaren 0:52 minutuan):

Komikian Jazintoren bizitzako urrats nagusiak binetaz bineta irudikatzen dituzte egileek. Ez da esan beharrik, hiru egileek, euren lana maitasunez eta maisutasunez burutu dutela, hirurak baitira, bakoitza bere ofizioan, eskarmentu handiko profesionalak. Dani Fanok erakutsi zuen bere trebezia Migel Marmolen hamaika eta bat jaiotzak eleberri grafikoan, duda barik gure komikigintzak eman duen gailur nagusietako bat den liburuan. Daniren marrazkiak karikaturarantz joera badu ere, ez du errealismoaren bidea galtzen. Alde biak orekatzen ditu marrazki trebe eta adierazkor baten bitartez, eta oraingoan Garlukek emandako koloreak emaitza indartu baino ez du egin.

Koldo Izagirreren gidoia bikaina da, hala ere tarteka telegrafikoegia iruditu zaigu.
Komikia osotasunean ulertzeko, agian agertzen ez diren testu lagungarri batzuk beharko genituzke. Kanpoko narratzaile baten kutxa-testuak, orri-oineko oharrak edo irakurketan sortzen diren zalantzak argitzeko dossier bereziren bat. Adibidez beheko eszenaren esanahia argitzeko, Espainiako Errepublikako gobernuak dekretatutako amnistietako bat dela jakin beharko genuke (1936ko amnistia dela uste dugu), baina ez daukagu beharrezkoa den laguntzarik. Hau da, datu historiko horiek garrantzitsuak dira komikia ondo ulertzeko, komikiak alderdi sozial eta politiko horiei ere garrantzia ematen baitie, eta gertaera horiek guztiak dira Elgetaren bizitzaren atalak markatzen dituztenak.

Luzifer, Inpernugorriko tabernari ilustratua (eskoian), amnistia dekretu bati esker kartzelatik irtetzean

Bestalde, bigarren mailako pertsonaiek garrantzi berezia dute komikian, eta kontaketaren zenbait unetan Elgetaren gainetik lehen protagonistak izatera iristen dira: Txapasta, ezkerragaz olgaten zuen pelotaria; Don Francisco, pentsamolde kontserbadoreko apaiza, baina ezberdinen arteko kontziliazioa ere bilatzen zuena -pertsonaia interesgarria, on eta gaiztoen banaketa manikeotik urruntzen delako-; Akilino Amuategi, komikian zehar aldarrikatzen den figura historikoa… komikiak alde horretatik badu aberastasun nabarmen bat.

Dani Fanok, Koldo Izagirrek eta Garlukek zabaldu duten atea etorkizunean ez ixtea nahi genuke, eta gure musika-ondare aberatsa biltzen duten obra berriak ikusteko aukera izatea espero dugu. Komikia lan honetarako tresna baliagarria dela aspaldi erakutsi ziguten Robert Crumb bezalako maisu handiek.

Komikien edizioari buruzko jardunaldiak Donostian

Komiki sektorean lanean ari diren aktore ezberdinekin mahainguru bi antolatu dituzte Komikiguneko lagunek. Helburua, editore zein argitaletxeen eskutik, EHn komikia zein egoeratan dagoen aztertzea da; bai bertako produkzioa zein kanpotik ekarritakoa.

Abenduaren 14 eta 16an Donostiako Koldo Mitxelena Liburutegiko Aretoan bi solasaldi izango dira. Bi solasaldiok Koldo Mitxelena Liburutegiko Aretoan burutuko dira baina streaming bidez ere jarraitu ahal izango dira. Biak arratsaldeko 19:00tan izango dira.

14ean (asteartea): Harriet argitaletxeko Gregorio Muro komikigile eta editorea, eta Astiberri argitaletxeko bazkidea den Laureano Domínguez editorea izango dira protagonista.

16an (osteguna): Kodai manga argitaletxeko Aitor Sobera, Belleza Infinitaren gidari den Garikoitz Fraga eta Tupust Kolektiboko partaide Paula Estévez izango dira mahaiaren inguruan. Solasaldien aurkezle eta gidaritza lanak Inés Garcíak egingo ditu, Tobacco Days liburu-dendako arduraduna da Inés.

Azkuna Zentroak Higinia Garay hautatu du Bilbo, Angoûleme eta Quebec-eko nazioarteko komiki egoitzetan egonaldiez gozatzeko.

Azkuna Zentroa, La Cité Internationale de la Bande Dessinée et de L’image (Angoulême) eta La Maison de la Litterature (Quebec) zentruen artean sinatutako hitzarmen batek komikigileen arteko topaketak eta egonaldiak ahalbidetuko ditu. Horrela, hiru lagunentzako egoitza gurutzatuak lortu dituzte Marine des Mazeryk (Angoûleme), Jimmy Beaulieurek (Quebec) eta Higinia Garay bilbotarrak. Aurtengoa da programa honen lehen edizioa eta gai honen inguruan azalpen luzeagoak aurkituko dituzue Bilboko Udaleko Webgunean. Gure aldetik, zorionik beroena hirurei!

Alvaro Matxinbarrena: Ipurbeltzetik pasatu zen artista polifazetikoa

Pasa den astean Alvaro Matxinbarrenaren Wild is the wind erakusketa itxi zen Iruñean. 1970eko hamarkadatik lanean dabilen artista da Matxinbarrena, eta Berria egunkariak gogoratzen duenez “haren obrak hainbat museotan egon dira ikusgai, hala nola Madrilgo Reina Sofia museoan, Donostiako Koldo Mitxelena kulturunean eta Quitoko Arte Garaikideko museoan”. Komikerira dakargu, aldiz, Alvaro Matxinbarrena 80ko hamarkadan euskal komikigintzan nabarmendu zen egileetako bat izan zelako.

Komiki eta ilustrazio alorreko lana

Iruñeako arte erakusketak gogora ekarri digu Alvaro Matxinbarrenaren komikilariaren izena. Egia da haren komiki lanak Ipurbeltzen argitaratu zirela 1980 hamarkadaren erdialdetik aurrera, eta hortik kanpo ez zuela beste inon argitaratu. Ezagunak dira, ordea, liburu ilustrazio alorrean, batez ere 80 eta 90. hamarkadetan, Matxinbarrenak hainbat egileentzat egindako lanak. Besteak beste, Joxe Arratibel, Patxi Ezkiaga edo Pako Aristi liburuak ilustratu ditu Alvarok. Bere lanak zuen modernotasun puntu eta berezitasun estetikoagatik bada ere, azpimarratzekoa da Matxinbarrenak komikigintzan egin zuen lana.

Ipurbetz, 96. zkia (1985) © Matxinbarrena

Ipurbeltzen, Txomin eta Telmo pertsonaien sortzailea

Elitxu izeneko pertsonaia sortu zuen Alvarok 90. hamarkadaren hasieran. Baina komikiaren formatua baino, ipuin ilustratuen tankerako kontakizunak ziren Elitxurenak. Askoz interesgarriagoak izan ziren, gure ustez, urte batzuk lehenago jorratutako Txomin eta Telmoren bidea.

Txomin eta Telmorenak fantasiaz betetako istorioak ziren, trebetasun grafikoz eginak. Haren estiloak bazuen 80. hamarkadako nazioarteko komikiaren korronte berrien ukitua. Korronte berritzaile hauen bitartez mundu piktorikoaren kontzeptuak sartu ziren komikiaren barrutira. Erreparatu, adibidez, Telmo txakurraren diseinu grafikoan. Ez al dago kubismoaren eragin nabarmen bat haren diseinuan? Agian gehiegi esatea da, baina… ez al du Telmok ahaidetasun grafiko bat urte batzuk geroago famatua bihurtuko zen Mariscal disenaitzalearen Cobirekin? Txakurraren irudiaren tratamendu geometriko bera dago kasu bietan.

Baina, esan dugunez, Matxinbarrenak komikian egindako bidea ez zen oso luzea izan. Baina, hala eta guztiz ere, haren ekarpena garrantzitsua izan zela uste dugulako gogoratu dugu gaur Komikerin.

Euskaldunak erdal komikietan (IX): Beltz-tratulari euskaldunak

2015ean Dupuis argitaletxeak Les esclaves oubliés de Tromelin komikia argitaratu zuen. 1760ko uztailaren 31an esklabo malgaxeak garraiatzen zituen Ekialdeko Indietako Frantses Konpainiako ontzi batek Ozeano Barean galdutako uharte txiki baten arrezifea jo eta hondoratu egin zen. Uharte txikian hainbat esklabo eta tripulazioko kideak bizirik atera ziren. Hala ere irla txikian bizirik irautea ez zen gauza erraza izan. Bi sozietate txiki eratu ziren, esklabu beltzena, alde batetik, eta eskifaia zuriena, bestetik. Hondoratutako barkuaren hondarrak erabiliz, ontzi berri bat eraikitzea lortu zuten esklaboen laguntzarekin. Baina ontziratzeko eguna heldu zenean zuriak salbu jarri eta esklaboak uhartean geratu ziren.

© Sylvain Savoia

Hori eta gehiago da Sylvain Savoia komikigileak liburuan azaltzen duena.

Tripulazioaren gehiengoa euskalduna

Orain berriki jakin dugu (Iñaki Egañaren Mil nuevas noticias insólitas del País de los vascos liburua irakurtzerakoan) Ozeano Barean galdu zen 800 tonako ontzia, L’Utile, Baionan eraiki zutela 1758 eta 1759 bitartean. Ez hori bakarrik, liburuaren arabera, eskifaiaren gehiengoa euskalduna zen. Baionarrak gehienak, baina baita Bilbo, Lekeitio, Ezpeleta edo Angelukoak.

© Sylvain Saboya

Esklabotzaren historiaren parte txiki bat baino ez den istorio triste eta krudela dugu hau. Eta, horra hor, euskaldunak ere (batzuk behintzat), negozio zital honetan parte hartu zutela.

Hala ere, kasu honetan, ardura nagusia kapitainarena izan zela dirudi, Jean de Lafargue baionarrarena. Ontziak esklabuen garraioa debekaturik zuen arren, ezkutuan 120 esklabu inguru sartu zituen ontziaren sotoetan, Isla Rodrigues uhartean saltzeko asmoarekin. Ezkutukoa zen garraioa eta ezkutukoa, eta arriskutsua, aukeratutako bidea. Hortik etorri zen ontziaren hondoratzea.